Trao đổi, nghiên cứu:

Đôi điều trao đổi  thêm về hoàn cảnh ra đời bài thơ
“Cảnh khuya” của Bác Hồ.

Đọc bài viết: Trao đổi về hoàn cảnh ra đời bài thơ “Cảnh khuya” của Bác Hồ - Đăng trên báo Văn nghệ Thái Nguyên số: 22 ra ngày 1/8/2013 của tác giả Văn Giang, là người vốn yêu thích sự tìm hiểu khám phá về văn thơ, tôi cũng xin được trao đổi đôi điều cảm nhận của mình về bài viết trên với tư cách là một độc giả thân thiết của báo Văn nghệ Thái Nguyên.

     Cảm nhận trước tiên của tôi về bài viết của tác giả Văn Giang là bài viết có sự tìm tòi, nghiên cứu khá công phu, các dẫn chứng mà tác giả đưa ra có tính thuyết phục khá cao đối với người đọc. Bởi khác với TS Nguyễn Huy Quát khi nghiên cứu tác phẩm này hầu như anh chỉ dựa vào những ngẫu hứng văn chương, mà xem nhẹ yếu tố lịch sử gắn liền với tác phẩm, có lẽ chính vì thế mà TS Nguyễn Huy Quát đã “điều” “quân Pháp nhảy dù xuống Chợ Chu, rồi Quán Vuông...” Đúng như nhận xét và phân tích của tác giả Văn Giang. Tôi tìm đến Quán Vuông gặp một số các cụ già có tuổi hỏi về sự kiện quân Pháp nhảy dù ở Quán Vuông. Các cụ tròn mắt nhìn tôi rất đỗi ngạc nhiên, hồi lâu, rồi một cụ bảo : “Từ ngày cha sinh mẹ đẻ đến giờ tôi đều sống ở đây, tính đến nay đã 82 tuổi mà có thấy thằng Pháp nào nhảy dù đâu? Chắc chú nhầm rồi đấy”. Tôi đã cùng một số bạn đọc lần giở lại các trang lịch sử viết về chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông năm 1947 (cả sách giáo khoa lịch sử) thì không thấy có tài liệu nào nói như TS Nguyễn Huy Quát cả! Thận trọng hơn tôi vào cả trang mạng Google để tìm hiểu về những địa danh mà quân Pháp nhảy dù và kết quả vẫn đúng như vậy. Một chi tiết nữa mà tác giả Văn Giang phát hiện trong bài viết của TS Nguyễn Huy Quát mà ông cho là chưa hợp lý cụ thể chi tiết này TS Nguyễn Huy Quát viết: “Chính cái đêm đầu tháng 10 năm ấy... Trời càng khuya, trăng càng sáng. Ánh trăng, cổ thụ, hoa rừng và tiếng suối chảy trong đêm yên tĩnh đã gợi cảm hứng cho nhà thơ Hồ Chí Minh – người đứng đầu cuộc kháng chiến lúc đó để tạo nên bài Cảnh khuya tuyệt tác...” Cuối đoạn trích này tác giả Văn Giang còn nêu câu hỏi: “Khẳng định như vậy liệu có gì sai thực tế? Vì hai đêm Bác và cơ quan Trung ương di chuyển từ Định Hóa sang Võ Nhai “Trời tối, mưa trơn, gió bấc hun hút...” Để làm sáng tỏ điều thắc mắc của tác giả Văn Giang tôi lại vào mạng Google tra cứu và thấy ngày 7/10/1947 là ngày quân Pháp nhảy dù xuống Bắc Kạn tức ngày 23/8 âm lịch. Theo tài liệu mà tác giả Văn Giang nêu trong bài viết của mình thì thấy: “ Thời gian này, Bác bộn bề công việc: Ngay từ đêm 7 đến chiều 15 tháng 10, Bác liên tục có những cuộc họp bàn chuẩn bị đối phó với cuộc tấn công của thực dân Pháp để tìm ra quyết sách động viên toàn dân, toàn quân dốc sức đánh địch, một mặt bàn kế hoạch di chuyển cơ quan của Chính phủ...” và “Ngày 15 tháng 10, một tuần lễ sau khi thực dân Pháp mở cuộc tấn công lên Việt Bắc. Chủ Tịch Hồ Chí Minh cùng một số cơ quan Trung ương rời Định Hóa chuyển sang Võ Nhai. Người cùng với các chiến sĩ tự vệ ra đi với 8 gánh. Trời tối, mưa trơn, gió bấc hun hút. Chủ tịch Hồ Chí Minh trong tư thế gọn gàng, tay chống gậy, khăn mặt vắt vai, đi tắt theo “con đường quần chúng...” Căn cứ vào những  chi tiết này của bài viết, tôi tra ra : Ngày 15/10 tức là ngày 2/9 âm lịch. Như vậy thì đây không phải là tuần trăng nó hợp với đoạn văn miêu tả mà tác giả Văn Giang trích dẫn trên chứ đâu có “bay bổng và nên thơ” như TS Nguyễn Huy Quát miêu tả ?! Sự miêu tả của TS hoàn toàn ngược lại, không có sức thuyết phục và thiếu cơ sở khoa học. Phải chăng đây là bài viết đã lâu của TS Nguyễn Huy Quát nên khi đem ra dùng lại đã chủ quan không xem kỹ dẫn đến những sai sót tai hại như trên ?!

     Phần cuối bài viết tác giả Văn Giang đưa ra ý kiến của mình: “ Nếu không đưa ra được những dẫn chứng sát thực, cụ thể hơn để nói rằng Bác sáng tác bài Cảnh khuya ở đồi Khau Tý, thì tôi cho rằng Hồ Chí Minh sáng tác bài Cảnh khuya tại Khuôn Tát, xã Phú Đình vào cuối tháng 12 năm 1947.” Về ý kiến này tôi lại tra tìm các tài liệu, ở đây tôi xin không bàn đến địa điểm nơi Bác viết bài thơ mà chỉ trao đổi cùng tác giả Văn Giang và bạn đọc về thời điểm sáng tác bài thơ mà thôi. Ở phần bài viết của mình tác giả Văn Giang dẫn tiếp: “Hơn một tháng sau, ngày 17 tháng 11 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời khỏi làng Vang, chuyển sang Khuôn Tát, xã Phú Đình, huyện Định Hóa, thì ngày 26 tháng 11 địch nhảy dù xuống Tràng Xá, La Hiên rồi đánh vào Bình Long, Dân Tiến, Liên Minh...” Và tôi cũng tra ra ngày 17 tháng 11 năm 1947 tức ngày 5 tháng 10 âm lịch, ngày 26 tháng 11 năm 1947, tức ngày 14 tháng 10 âm lịch. Từ sự đối chiếu trên tôi lại tra cứu các tài liệu liên quan đến hoàn cảnh ra đời của bài thơ. Và trong một trang của YAHOO có một bài viết cho biết thời điểm sáng tác của bài thơ cụ thể là : “Thu Đông năm 1947, trên đường từ xã Xuất Tác sang xã Nhất Thể để di chuyển cơ quan, tránh địch vây lùng, lúc đó địch bám sát ta gần nhất thì Bộ trưởng Phan Anh nhận được bài thơ của Bác. Đó là vào tháng 11/1947”. Từ tư liệu này cùng với phần tra cứu giữa ngày âm lịch và dương lịch cũng như dựa vào văn cảnh của bài thơ, tôi nghiêng theo ý kiến này nghĩa là bài thơ Bác viết trong một đêm trăng sáng (giống như TS Nguyễn Huy Quát đã miêu tả) vào khoảng cuối tháng 11 năm 1947 (tức vào khoảng 26 - 28 tháng 11 năm 1947, theo ngày âm thì vào khoảng từ 14-16 tháng 10 thời điểm này đúng giữa tuần trăng.

    Trên đây cũng chỉ là suy đoán của riêng tôi thông qua các kênh tìm hiểu của mình mà thôi xin được trao đổi cùng bạn đọc cũng như các tác giả trên để chúng ta có những hiểu biết thấu đáo hơn về một tác phẩm văn học. Còn tôi hoàn toàn thấy lập luận và ý kiến của tác giả Văn Giang là tương đối xác thực và có sức thuyết phục. Tuy nhiên, cũng như tôi, tác giả Văn Giang cũng chỉ là một độc giả yêu văn thơ, muốn tìm hiểu về văn thơ mà thôi. Xin các bạn đọc chỉ giáo và thông cảm nếu có gì chưa thật sự chính xác.

                                                                                     

                                                                                                         Ngày mưa 2/8/2013